Hava kalitesi nedir?

Soluduğumuz hava renksizdir, kokusuzdur. Oksijen, Azot, Karbondioksit, Argon gibi yaşamamız için gerekli olan çeşitli gazların karışımından oluşur.

Soluduğumuz havanın içinde bulunan insan eliyle ya da doğal yollarla üretilmiş, gaz veya parçacık halindeki tüm kirletici maddeler hava kalitesini düşürür.

Hava kalitesi temel olarak; hava kirliliği ölçümleri, yerel ve ulusal ölçekte hesaplanan emisyon envanteri ve bunların birlikte kullanıldığı üç boyutlu hava kalitesi modelleme sistemleri kullanılarak değerlendirilir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı sunucularından hizmet veren HEY (Hava Emisyon Yönetim Portalı) aracılığıyla bölgesel stratejik haritaları hazırlanmaktadır. Vatandaşlarımıza yaşadıkları ilçelere ait hava kalitesi bilgisi sunulmaktadır. Bu araçlar kullanılarak hava kalitesinin iyileştirilmesine yönelik strateji ve politikalar belirlenmektedir.

Hava kalitesi nasıl anlaşılır?

Hava Kalitesi İndeksi (HKİ)’nin amacı, yaşadığımız bölgedeki hava kalitesi ile sağlığımızı ilişkilendirmemize yardımcı olmaktır.

Dünyada yaygın olarak kullanılan Hava Kalitesi İndeksi (HKİ) havadaki kirletici konsantrasyonlarına göre hava kalitesini 0-500 aralığında 6 farklı gruba ayırır.

HKİ değerinin 100 olması genellikle ulusal hava kalitesi standardına karşılık gelir. 100’ün altındaki indeks değeri, genel olarak iyi bir durumun göstergesidir. HKİ değeri yükseldikçe hava kirliliğinin yükseldiği, buna bağlı olarak sağlık riskinin de arttığı düşünülmelidir. 300’ün üzerindeki HKİ değeri ise, hava kalitesinin kötü ve dolayısıyla sağlık riskinin yüksek olduğunu gösterir. Dünyanın pek çok ülkesinde indeks hesaplanmasında kullanılan yöntem ve kriterler, kendi ülkelerinde uygulanan hava kalitesi standartlarına uygun şekilde oluşturulmuştur. Şehirlerde hava kalitesi, Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’na bağlı ölçüm istasyonları aracılığıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından izlenmektedir. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’na bağlı ölçüm istasyonlarından elde edilen ölçüm sonuçları “www.havaizleme.gov.tr” web adresinden ve mobil uygulamadan takip edilebilir.

Hava kirliliği nedir?

Hava kirliliği; tüm canlıları olumsuz etkileyen havadaki yabancı maddelerin, normalin üzerindeki miktar ve yoğunluğa ulaşması durumudur. Bir diğer tanımı ise katı, sıvı ve gaz şeklindeki yabancı maddelerin, atmosferde insan sağlığı başta olmak üzere tüm canlı hayatına ve ekolojik dengeye zarar verecek yoğunlukta olmasıdır.

Hava kirliliği; atmosfere ceşitli kaynaklardan verilen kirletici gaz ve partikullerin insan sağlığına ve çevreye zarar verecek miktarda bulunmasıdır. Bu durum volkanik aktivite ya da toz fırtınası gibi doğal surecler sonucu ortaya cıkabilse de, temel olarak fosil yakıtların yanması ve endustriyel uretimler gibi insan aktiviteleri sonucu oluşmaktadır.

Hava kirliliği çok önemli bir halk sağlığı ve çevre sorunudur.

Hava kirliliğinin sebepleri

  • Trafik: Taşıtların egzozlarından çıkan gazlar ve tozlar.
  • Sanayileşme: Fabrika bacalarından çıkan gazlar ve tozlar.
  • Evsel Isınma: Evlerde fosil yakıtların kullanılması nedeniyle bacalardan çıkan gazlar ve tozlar .
  • Atıklar: Sağlığımıza ve çevreye zarar verebilecek tehlikeli maddelerin doğrudan doğaya karışması.
  • Yanlış Tarım Uygulamaları: Tarımda havaya ve çevreye zarar verecek makine ve ilaçların kullanılması.
  • Doğal Nedenler: Volkanik patlamalar, çöl fırtınaları ile taşınan gazlar ve tozlar.

Hava kirliliğine neden olan faaliyetler

Doğal Hava Kirliliği Kaynakları

Kirleticilerin hepsi insan kaynaklı değildir. Kirliliğe neden olan kimyasalların ve partiküllerin bir kısmı volkanik aktiviteler, orman yangınları veya çöl – toz fırtınaları sonucu meydana gelir. Kentlerimizin coğrafi konumu ve topoğrafyası da hava kalitesini etkiler. Bununla birlikte, kentlerimizin konumları uygun olsa bile meteorolojik koşullar yine de hava kirliliğini artırabilir.

İnsana Bağlı Hava Kirliliği Kaynakları

Tüm dünyada insanlığın gelişimi ve sanayileşmenin artması, günümüzde hava kirleticileri seviyesinin yükselmesine neden olmuştur.

Büyük yerleşim merkezleri ve sanayi alanlarında yaşanan hava kirliliği, halk sağlığını etkileyen en önemli faktörlerdir.

Kentler büyüdükçe kent merkezlerinde yaşayan insan sayısı artıyor; yaşam alanları genişliyor ve ısınma kaynaklı kirleticilerin oranı artıyor. Bu da atmosfere daha çok kirletici salınımına yol açıyor.

Ayrıca kentlerde nüfus yoğunluğu nedeniyle araç sayısı da artıyor; trafik yoğunlaşıyor ve yavaşlıyor. Buna bağlı olarak da kullanılan yakıt miktarı ve egzoz emisyonlarının artması nedeniyle, atmosfere daha çok kirletici salınıyor ve hava kalitesi olumsuz etkileniyor.

Isınma amacıyla gaz, kömür veya yasak olmasına rağmen farklı malzemelerin yakılması ile açığa çıkan cıva, kurşun, dioksinler ve benzer kimyasallar toksik kirleticileri oluşturuyor.

Hava kalitesini nasıl koruruz?

Hava kirliliğinin azaltılması, daha temiz bir çevrenin sürekliliği ve daha sağlıklı insanlar olmamızın yanında küresel ısınmanın etkilerini de yavaşlatır. Hepimiz ülkemizdeki ve şehrimizdeki hava kalitesini iyileştirmeye katkıda bulunabiliriz:

  • Isınmak için mümkün olan koşullarda doğalgaz ve temiz enerji koşullarda doğalgaz ve temiz enerji kaynaklarını tercih edelim.
  • Yaşadığımız illerde Temiz Hava Eylem Planlarının hazırlanma ve uygulanma süreçlerine katılım gösterelim.
  • Kış aylarında oda sıcaklığını 1 derece düşürerek doğalgaz faturanızda %7 tasarruf ederken hava kalitesine olumlu yönde katkı sağlayabiliriz.
  • Şahsi araçlar yerine toplu taşıma kullanarak hava kalitesinin iyileştirilmesine %90’a varan oranlarda katkı sağlayalım.
  • Taşıtlarda egzoz dumanı görürsek plakayla birlikte ALO 181 Çevre Hattı’na bildirelim.
  • Isı yalıtımı olmayan binalarda kullandığınız enerji %15-20 oranında yükselir. Isı yalıtımlarını yaparak hem tasarruf edelim hem de hava kalitesini yükseltelim.
  • Yerel yönetimler tarafından konuya dair yapılan tüm çalışmalara ilgi gösterelim.
  • Hava kalitesi konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için daha fazla insanla bir araya gelelim.
  • Farkındalık artırmak amacıyla yapılan faaliyetlere katılım gösterelim.
  • Hava kalitesi konusundaki düşüncelerimizi ilgili kuruluşlara iletelim.
  • Trafiğin yoğun olduğu zamanlarda alternatif yolları tercih edelim.
  • Yenilenebilir enerji kaynakları kullanalım.
  • Geri dönüşümü mümkün olan ürünler kullanalım.
  • Ağaçlandırma yapalım.
  • Bisiklet ve toplu taşıma araçlarını daha sık kullanalım.
  • Evimizde enerjiyi daha verimli kullanalım.

Hava kirliliğinin halk sağlığı üzerindeki etkileri

Ortalama ağırlıkta bir insanın, akciğerlerinden her gün yaklaşık 19 m3 (23 kilogram) hava geçer. Bu miktar, kişinin yaşına ve fiziksel aktivitesine göre farklılık gösterir.

Soluduğumuz havanın kalitesi, insan metabolizmasının fonksiyonlarını yerine getirmede büyük bir etkendir.

Havadan gelen kirletici maddeler öncelikle insanın solunum sisteminden akciğerlere geçerek dolaşım sistemine girerler ve bu nedenle diğer fizyolojik işlemlere zarar verirler.

Dünya Sağlık Örgütü, 2019 yılında her yıl 8 milyon insanın erken ölümüne sebep olan hava kirliliğini, kanserin en önemli çevresel nedeni ilan etti.

Sadece çocuklar ve yaşlılar değil; hava kirliliğine maruz kalan herkesin kalp ve solunum yolu hastalıkları (astım, KOAH vb.), felç, kanser ve benzeri hastalıklara yakalanma ve erken ölüm riskinin arttığı artık biliniyor.

Öte yandan hava kirliliği, özellikle kalp ve solunum sistemi hastalıklarından kaynaklı ölümlerle bağlantılıdır. Hava kirliliğinin azaltılması ölüm oranlarının da azalmasını sağlayacaktır.

Hava kirliliğinden en çok etkilenenler

  • Astım, KOAH vb. akciğer hastaları
  • Kalp hastaları
  • Tansiyon ve diyabet vb. kronik rahatsızlığı bulunanlar
  • Çocuklar ve bebekler
  • Yaşlılar
  • Hamileler
  • Türkçe
  • English